Mae Deddf Galluedd Meddyliol 2005 (DGM) yn ddeddf bwysig yng Nghymru a Lloegr sy'n amddiffyn ac yn cefnogi pobl 16 oed a hŷn a allai gael anhawster gwneud rhai penderfyniadau drostynt eu hunain. Mae'n nodi bod gan bob oedolyn, beth bynnag fo'i anabledd, yr hawl i wneud ei benderfyniadau ei hun lle bynnag y bo hynny'n bosibl.
Mae galluedd meddyliol yn golygu gallu unigolyn i wneud penderfyniad pan fydd angen gwneud y penderfyniad hwnnw. Mae'r Ddeddf Galluedd Meddyliol yn egluro sut i asesu a oes gan unigolyn y galluedd i wneud penderfyniad penodol ai peidio. Gall unigolyn fod heb y galluedd i wneud penderfyniad penodol ar adeg benodol, ond nid yw hyn yn golygu na all wneud penderfyniadau eraill.
Mae'r Ddeddf Galluedd Meddyliol yn helpu i sicrhau bod pobl yn cael eu cefnogi i wneud eu dewisiadau eu hunain lle bynnag y bo hynny'n bosibl, tra'n darparu mesurau diogelu cyfreithiol pan fo angen cymorth neu wneud penderfyniadau ar eu rhan.
Mae'r Ddeddf Galluedd Meddyliol yn nodi sut y dylid gwneud penderfyniadau pan asesir nad oes gan unigolyn y galluedd i wneud penderfyniad penodol. Yn y sefyllfaoedd hyn, rhaid i unrhyw benderfyniad a wneir ar ei ran gael ei wneud er ei fudd pennaf ac mewn ffordd sydd mor annhreulus â phosibl i'w hawliau a'i ryddid.
Mae'r Ddeddf hefyd yn galluogi pobl i gynllunio ar gyfer y dyfodol drwy nodi sut y gallant wneud trefniadau rhag ofn na fyddant yn gallu gwneud penderfyniadau drostynt eu hunain yn ddiweddarach. Gall hyn gynnwys sefydlu Atwrneiaeth Arhosol (Lasting Power of Attorney) neu wneud Penderfyniad Ymlaen Llaw i Wrthod Triniaeth (Advance Decision to Refuse Treatment).
Deddf Galluedd Meddyliol: gwneud penderfyniadau - GOV.UK
Galluedd Meddyliol: Arweiniad Syml - Comisiynydd Pobl Hŷn Cymru
Beth yw Deddf Galluedd Meddyliol? | Mencap
Deddf Galluedd Meddyliol (MCA) - SCIE
Mae Trefniadau Diogelu rhag Colli Rhyddid (DoLS) yn rhan o Ddeddf Galluedd Meddyliol 2005. Maent yn helpu i amddiffyn hawliau pobl y gallai fod angen cyfyngiadau ar eu gofal neu eu symudiad i'w cadw'n ddiogel mewn ysbyty neu gartref gofal.
Weithiau, gall mesurau a ddefnyddir i atal niwed, megis goruchwyliaeth, drysau dan glo, neu gyfyngiadau ar adael lleoliad, olygu amddifadu unigolyn o'i ryddid. Pan fydd hyn yn digwydd, rhaid bod mesurau diogelu cyfreithiol ar waith i sicrhau bod hawliau'r unigolyn yn cael eu hamddiffyn.
Mae gan yr awdurdod lleol neu'r bwrdd iechyd gyfrifoldeb i sicrhau bod unrhyw gyfyngiadau:
Pan fo cyfyngiadau yn gyfystyr ag amddifadu o ryddid, rhaid cynnal asesiad i benderfynu a oes angen awdurdodiad o dan fframwaith Trefniadau Diogelu Rhag Amddifadu o Ryddid (DoLS).
Mae'r Trefniadau Diogelu rhag Colli Rhyddid ar gyfer:
Os ydych chi neu rywun rydych chi'n ei adnabod yn cael ei amddifadu o'i ryddid, cyfrifoldeb yr awdurdod lleol neu'r bwrdd iechyd lleol yw sicrhau ei fod yn briodol ac yn gymesur.
Mae hyn yn cynnwys cynnal asesiadau a, lle bo angen, rhoi'r mesurau diogelwch priodol ar waith i amddiffyn hawliau a lles y person.
Mae gwybodaeth am y Ddeddf Galluedd Meddyliol a'r Trefniadau Diogelu rhag Colli Rhyddid, gan gynnwys ffurflenni atgyfeirio, ar gael ar wefan Cyngor Sir Powys: Deddf Galluedd Meddyliol a Diogelu rhag Colli Rhyddid - Cyngor Sir Powys
Os hoffech gael rhagor o wybodaeth neu os hoffech drafod mater Diogelu rhag Colli Rhyddid, cysylltwch â Thîm DoLS Cyngor Sir Powys:
Ffôn - 01597 826843
E-bost - dols.admin@powys.gov.uk
Mae'r Ddeddf Galluedd Meddyliol yn caniatáu Dirprwy a Benodwyd gan Lys, Atwrneiaeth Arhosol a Phenderfyniad Ymlaen Llaw i Wrthod Triniaeth. Mae gwybodaeth ac adnoddau am y rhain i'w gweld isod.
Gwneud penderfyniadau am eich iechyd, lles neu gyllid - GOV.UK
Canllawiau Hwylus ar Atwrneiaeth Arhosol - Comisiynydd Pobl Hŷn Cymru
Penodedigion, Dirprwyon, ac Atwrneiaethau | Mencap
Dirprwyon: gwneud penderfyniadau dros rywun sydd heb alluedd: Trosolwg - GOV.UK