2 Tachwedd 2026
Mae Bwrdd Iechyd Addysgu Powys yn gwahodd pobl ledled Powys i helpu llunio dyfodol gwasanaethau lleol y GIG.
Mae'r ymgynghoriad yn rhedeg o 5 Hydref 2026 i 10 Ionawr 2027 ac yn ceisio barn ar gynigion ar gyfer iechyd corfforol oedolion, iechyd meddwl oedolion, gofal brys a rhai gwasanaethau diagnosteg.
Bydd tair ar ddeg o ddigwyddiadau lleol a thri digwyddiad ar-lein yn rhoi cyfleoedd i bobl gwrdd â'r tîm, gofyn cwestiynau, trafod y cynigion ac yna cwblhau'r holiadur. Mae manylion llawn ar gael yn biap.gig.cymru/GwellaGydanGilydd
Mae'r diweddaraf yn ein cyfres o erthyglau rheolaidd Gwella Gyda'n Gilydd yn esbonio pam mae angen newid.
Gallwch ddarllen y Ddogfen Ymgynghori Lawn ar ein gwefan neu gael rhagor o wybodaeth drwy ddarllen y bennod "Pam mae angen i wasanaethau newid?" isod.
Mae'r bennod hon yn crynhoi'r hyn a glywsom am yr angen am newid. Mae'n rhannu penawdau o'r Achos dros Newid gan gynnwys yr adborth a glywsom drwy ein hymgysylltiad dros y ddwy flynedd ddiwethaf.
A all gwasanaethau cymunedol iechyd corfforol a meddyliol oedolion ym Mhowys barhau i ddiwallu anghenion y dyfodol os nad oes dim yn newid?
Mae'r dystiolaeth rydyn ni wedi'i chlywed yn dangos mai'r ateb yw na.
Mae ymroddiad staff gofal iechyd a gwirfoddolwyr yn parhau i'n helpu ni wella canlyniadau a phrofiad i bobl Powys. Fodd bynnag, er mwyn sicrhau gwasanaethau sy'n ddiogel, yn gynaliadwy ac o ansawdd uchel, mae angen i ni wneud newidiadau i fynd i'r afael â'r heriau sylweddol i'n gwasanaethau cymunedol iechyd corfforol a meddyliol i oedolion – a hefyd rhai gwasanaethau diagnostig i bob oed a'n gwasanaethau uned anafiadau bach i bobl un oed a hŷn.
Mae'r adborth rydyn ni wedi'i glywed gan gymunedau a staff wedi ein helpu ni i ddatblygu ein Hachos dros Newid.
Mae'r prif resymau pam mae angen newid yn cynnwys:
Mae mwy o bobl yn byw'n hirach. Rydym yn croesawu hwn. Fodd bynnag, mae eu hanghenion yn dod yn fwy cymhleth ac mae hyn yn golygu bod angen gofal iechyd ar fwy o bobl ym Mhowys. Yn aml, mae hyn yn fwy nag un broblem iechyd, sy'n effeithio ar iechyd corfforol a meddyliol, felly mae angen gofal sydd wedi'i gynllunio ymlaen llaw, wedi'i gydgysylltu, ac yn y lle cywir arnynt.
Rhagwelir y bydd y galw am wasanaethau iechyd meddwl i oedolion a phobl hŷn yn cynyddu hyd at 33% dros y deng mlynedd nesaf. Ar yr un pryd, mae llawer o bobl yn dweud wrthym eu bod eisiau cymorth cynharach, gwasanaethau argyfwng gwell ac integreiddio gwell rhwng gofal iechyd meddwl a chorfforol. Rydyn ni eisiau hynny hefyd.
Yn ystod 2025/26, roedd 44,000 o dderbyniadau i'r ysbyty ar gyfer trigolion Powys. Roedd trigolion Powys yn yr ysbyty am gyfanswm o 156,000 o 'ddiwrnodau gwely' gyda chost o dros £121 miliwn. Ar gyfartaledd, roedd 120 o gleifion Powys yn cael eu derbyn i ysbyty bob dydd, ac roedd cyfartaledd o 428 o welyau yn cael eu meddiannu gan drigolion Powys bob dydd. Ni ellir gofalu am lawer o'r cleifion hyn ym Mhowys oherwydd bod angen y lefelau o ofal arbenigol arnynt na ellir ond eu darparu yn Ysbyty Cyffredinol y Dosbarth.
Gall aros yn yr ysbyty am gyfnod rhy hir wneud pobl yn wannach. Mae ymchwil yn dangos y gall pobl hŷn golli llawer o gryfder cyhyrau ar ôl dim ond 10 diwrnod mewn gwely ysbyty. Gall fod yn debyg i heneiddio 10 mlynedd. Gelwir hyn yn “datgyflyru”. Mae angen help ar lawer o bobl hŷn a allai gerdded heb gymorth cyn iddynt fynd i'r ysbyty i gerdded ar ôl gadael. Gall cyfnodau hir yn yr ysbyty gyfrannu at broblemau eraill fel anymataliaeth.
Mae bylchau lle gallai dewisiadau amgen cymunedol yn lle derbyn i'r ysbyty gynnig gwell ansawdd, diogelwch a chanlyniadau gofal i gleifion. Mae gormod o bobl yn treulio gormod o amser yn yr ysbyty ar hyn o bryd, ym Mhowys a thu allan i'r sir. Mae angen i ni newid hyn.
Gall y ffordd y darperir gwasanaethau amrywio ar draws y sir, ac nid yw gwahanol wasanaethau'n gweithio gyda'i gilydd cystal ag y gallent. Gall hyn wneud y system yn ddryslyd i gleifion ac i staff, ac efallai y bydd yn rhaid i gleifion ailadrodd pethau i wahanol dimau neu aros yn rhy hir.
Staff yw ein hased mwyaf, ond mae recriwtio a chadw'r bobl gywir gyda'r sgiliau cywir yn heriol mewn ardaloedd gwledig. Mae'n arbennig o anodd yng nghanol Powys, gan ei bod yn ffordd hir i ganolfannau poblogaeth mawr.
Mae cyfran y bobl o oedran gweithio ym Mhowys yn lleihau. Ar yr un pryd mae nifer y bobl sydd angen ein gwasanaethau yn cynyddu. Mae hyn yn golygu y bydd llai o staff i ofalu am fwy o bobl. Rhaid inni newid y ffordd rydym yn darparu gwasanaethau iechyd fel bod gwasanaethau'n parhau'n ddiogel, a gallwn barhau i'w darparu yn y sir.
Ar hyn o bryd mae dros 44% o weithlu BIAP yn 51 oed a throsodd. Mae rhagamcanion poblogaeth yn dangos y bydd gan Bowys 6,512 yn llai o bobl o oedran gweithio erbyn 2043 nag yn 2024. Bydd hyn yn effeithio ar argaeledd gweithwyr y GIG o fewn ein cymunedau lleol.
Mae ein timau'n cwmpasu ardaloedd gwledig mawr ond yn gwasanaethu poblogaethau eithaf bach. Gall fod yn anodd cadw gwasanaethau i redeg yn ystod cyfnodau o absenoldeb staff a phan fo swyddi gwag. Gall fod yn anodd i'n staff gynnal sgiliau arbenigol os mai dim ond ychydig o achosion cymhleth maen nhw'n eu gweld.
Mae gormod o swyddi'n cael eu llenwi gan staff dros dro. Mae hyn yn gwneud gofal iechyd yn ddrytach ac yn cael effaith ar gost ac ansawdd y gwasanaethau a ddarparwn.
Mae angen dybryd i ganolbwyntio amser ac adnoddau ar atal afiechyd.
Mae angen gwaith ar draws yr holl bartneriaid i wella'r sylfeini ar gyfer byw'n hirach mewn iechyd da. Mae hyn yn cynnwys gweithredu ar ordewdra, yfed alcohol nad yw’n iach, ysmygu, lefelau gwael o weithgarwch corfforol a ffactorau ffordd o fyw eraill sy'n cyfrannu at iechyd gwael. Yn ogystal â chamau gweithredu gan sefydliadau i “wneud y dewis iachach yn ddewis haws” mae gennym ni i gyd gyfrifoldeb dros ein hiechyd ein hunain.
Ar draws cymdeithas rhaid inni hefyd ganolbwyntio ar y blociau adeiladu ehangach ar gyfer byw'n hirach mewn iechyd da megis incwm, addysg ac amgylchedd ffisegol.
Mae Gwella Gyda'n Gilydd yn cael ei arwain gan ein Dyletswydd Ansawdd, felly nid arian yw'r prif ffactor sy'n sbarduno. Ond mae cyllid yn gyfyngiad a rhaid i ni fyw o fewn ein modd. Gorffennom 2025/26 gyda diffyg o £33m ond drwy newid y ffordd rydym yn darparu gwasanaethau gallem ddarparu gofal o ansawdd uchel a chanlyniadau gwell i fwy o bobl am gost is.
Os na fyddwn yn newid y ffordd rydym yn darparu gwasanaethau, yna ni fydd digon o arian cyhoeddus i ddiwallu'r galw cynyddol.
Mae angen i ni ganolbwyntio ar bethau sy'n helpu fwyaf, fel atal afiechyd, gofalu amy bobl yn eu cymunedau eu hunain, a defnydd effeithiol o'n staff a'n hadeiladau.
Mae gormod o wasanaethau'n cael eu cynllunio o amgylch anghenion y gorffennol, yn hytrach na'r cyfleoedd ar gyfer y dyfodol.
Mae angen inni symud ein ffocws o staffio adeiladau nad ydynt yn bodloni gofynion gofal iechyd modern i staffio anghenion pobl a chanlyniadau iechyd.
Byddai mwy o ofal iechyd yn y cartref yn cefnogi pobl i gynnal eu hannibyniaeth, gan leihau'r angen i gael eu derbyn i'r ysbyty. Byddai cyfleusterau modern yn gwella profiad cleifion yn ystod eu harhosiad, yn gwella canlyniadau cleifion ac yn lleihau'r amser y mae pobl yn ei dreulio yn yr ysbyty. Ar hyn o bryd rydym yn gwario llawer o arian ar gadw ein hadeiladau yn rhedeg ac nid oes gennym ddigon o gyllid i'w codi i safonau modern. Byddai map llwybr clir ar gyfer y dyfodol yn ein helpu ni ganolbwyntio buddsoddiad lle mae ei angen fwyaf.
Mae teithio a mynediad hefyd yn faterion cyson a godir gyda ni gan gleifion a'r cyhoedd. Mae llawer o gartrefi a chymunedau ymhell o gyfleusterau iechyd mawr fel Ysbyty Cyffredinol Dosbarth. Rydym yn cydnabod bod hyn yn dod â chostau ac yn achosi pryder i lawer o'n trigolion.
Rydym wedi gweld llawer o gynnydd o ran defnyddio technoleg ddigidol yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Mae mwy y gallwn ei wneud, gan gynnwys defnyddio technoleg i leihau'r angen i deithio o gartref neu allan o'r sir. Mae angen i'r gwaith hwn gydnabod nad oes gan rai pobl fynediad na sgiliau digidol. Gall natur wledig Powys hefyd effeithio ar fynediad at signal ffôn a band eang.
Mae llawer o adeiladau gofal iechyd ym Mhowys yn dyddio o gyfnod cyn y GIG. Mewn gwirionedd, BIAP sydd â'r ystâd adeiledig hynaf o holl fyrddau iechyd Cymru. Adeiladwyd dros draean (36%) o'n hadeiladau cyn 1948, o'i gymharu â chyfartaledd Cymru o 12%.
Fe'u cynlluniwyd ar gyfer ffyrdd hanesyddol o ddarparu gofal iechyd ac nid ar gyfer y dyfodol. Mae cyfyngiadau ar y cyllid cyfalaf sydd ar gael i foderneiddio ein hysbytai ac adeiladu cyfleusterau. Mae angen i ni wneud penderfyniadau doeth ynglŷn â'r ffyrdd cywir o foderneiddio ysbytai a chlinigau ym Mhowys sy'n fforddiadwy i'r pwrs cyhoeddus.
Ers 2024, mae miloedd o leisiau wedi cyfrannu at drafodaethau am ddyfodol gwasanaethau gofal iechyd ym Mhowys. Mae hyn wedi cynnwys preswylwyr, cleifion, gofalwyr, staff, cynrychiolwyr etholedig, grwpiau cymunedol, sefydliadau gwirfoddol a sefydliadau partner.
Daeth nifer o themâu cyson i’r amlwg.
Mae pobl yn falch ac yn angerddol am wasanaethau lleol, a'u rôl yn niwylliant ac economi Powys.
Sefydlwyd rhai cyfleusterau trwy danysgrifiad cyhoeddus cyn sefydlu'r GIG. Rydym yn ddiolchgar iawn bod llawer o wasanaethau wedi elwa o godi arian cymunedol gan gynnwys gan elusennau Cyfeillion lleol, gan ymddiriedolaethau ac elusennau eraill, ac o roddion i'n Helusen Iechyd Powys.
Mae pobl yn pryderu am y pellter i Ysbyty Cyffredinol Dosbarth ar gyfer gofal wedi'i gynllunio a gofal brys, gyda phryderon ynghylch mynediad at deithio a thrafnidiaeth (gan gynnwys gwasanaethau ambiwlans a thrafnidiaeth gyhoeddus), pwysau ar y GIG, amseroedd aros ar gyfer gofal wedi'i gynllunio, ac arosiadau yn yr Adran Achosion Brys.
Mae pobl yn cydnabod bod Powys ar flaen y gad o ran poblogaeth sy'n heneiddio, a chyda nifer cynyddol o bobl yn byw gyda chyflyrau iechyd lluosog – a bod ein gweithlu hefyd yn heneiddio.
Mae pobl yn teimlo effaith ynysu cymdeithasol ac unigrwydd mewn sir denau ei phoblogaeth, a gall hyn effeithio ar gylchoedd cymorth gan gynnwys gofalwyr di-dâl, ac effeithio ar iechyd meddwl ac emosiynol.
Teimlai pobl fod gwasanaethau’n rhy aml yn ymateb i broblemau ar ôl iddynt fynd yn ddifrifol. Dywedodd pobl wrthym eu bod eisiau ymyrraeth gynharach, gwasanaethau cymunedol cryfach, a mwy o gefnogaeth gartref.
Mae pobl yn dweud y gellir gwneud mwy i ganolbwyntio ar atal er mwyn lleihau baich afiechyd yn y dyfodol i unigolion a chymdeithas.
Mae pobl yn disgrifio profiadau amrywiol cleifion a defnyddwyr, gan gynnwys pryderon ynghylch mynediad cyfartal rhwng gwahanol rannau o'r sir, ac amrywiad yn ansawdd gofal.
Mae pobl yn profi anawsterau cyfathrebu rhwng cleifion a'r GIG. Mae hyn yn cynnwys sicrhau bod “gwybodaeth yn dilyn y claf”, yn enwedig pan fyddwch chi'n derbyn gofal yn Lloegr.
Mae pobl yn gweld cyfleoedd i'r GIG, yr awdurdod lleol, y trydydd sector a phartneriaid eraill gydweithio'n agosach e.e. sicrhau rhyddhau amserol o'r ysbyty i'r cartref gyda phecyn gofal a chymorth ar waith.
Mae pobl yn teimlo y gallem ddefnyddio opsiynau digidol i ddarparu mwy o ofal gartref neu'n agos at adref, gan dynnu sylw hefyd at yr angen am addysg ynghylch defnyddio offer digidol, a bod rhai pobl yn well ganddynt beidio â'u defnyddio.
Mae pobl yn pryderu ynghylch nifer y staff sydd ar gael ym Mhowys ac a allwn barhau i gynnig gwasanaethau’n ddiogel ac yn effeithiol, a beth arall y gellir ei wneud i hyfforddi, recriwtio a chadw’r gweithlu yn y dyfodol o ystyried y nifer sy’n lleihau o bobl o oedran gweithio.
Mae pobl yn gofyn a ellid darparu mwy o gyllid i'r GIG ym Mhowys, ac a ellid defnyddio adnoddau cyhoeddus yn fwy effeithiol.
Roedd pobl yn gyson yn nodi gwasanaethau iechyd meddwl fel maes pwysig i'w wella. Fe wnaethon nhw dynnu sylw at gymorth cynharach, mynediad haws, gwasanaethau argyfwng gwell, integreiddio gwell ag iechyd corfforol, a gofal sy'n canolbwyntio mwy ar y person.
Rydym wedi clywed adborth tebyg gan staff y GIG. Er bod staff yn gweithio mewn gwahanol rolau a lleoliadau, mae sawl thema glir wedi dod i'r amlwg yn gyson.
Dywedodd staff wrthym eu bod yn teimlo pwysau oherwydd y galw cynyddol a'r heriau o ddarparu gwasanaethau ar draws sir wledig fawr. Roedd anawsterau recriwtio a chadw staff, dibyniaeth ar staff dros dro a heriau i gynnal lefelau staffio diogel yn themâu a oedd yn codi dro ar ôl tro. Yn gyffredinol, roedd staff yn teimlo y byddai parhau i ddarparu gwasanaethau yn yr un ffordd yn dod yn fwyfwy anodd dros amser.
Neges gyffredin oedd y gall gwasanaethau weithiau deimlo'n dameidiog, gan ei gwneud hi'n anodd i gleifion symud yn esmwyth rhwng gwahanol rannau o'r system. Dywedodd staff wrthym eu bod eisiau cysylltiadau cryfach rhwng iechyd corfforol ac iechyd meddwl – a hefyd â gofal cymdeithasol, gofal sylfaenol a gwasanaethau’r sector gwirfoddol – gyda gofal mwy cydlynol a llwybrau cliriach i gleifion.
Disgrifiodd llawer o staff fanteision cryfhau gwasanaethau cymunedol lle bynnag y bo modd. Roedd cefnogaeth i ddatblygu hybiau cymunedol integredig, gwella gwasanaethau a ddarperir yng nghartrefi a chymunedau pobl, a lleihau'r angen i bobl deithio'n ddiangen am ofal a chymorth mewn ysbytai cymunedol neu y tu allan i'r sir.
Roedd staff yn gyson yn tynnu sylw at bwysigrwydd helpu pobl yn gynharach, cyn i'w hanghenion iechyd ddod yn fwy difrifol neu gyrraedd pwynt argyfwng. Roedd hyn yn cynnwys iechyd corfforol a meddyliol. Roeddent yn cefnogi symudiad tuag at atal, ymyrraeth gynnar a helpu pobl i aros yn iach ac yn annibynnol am hirach.
Dywedodd staff wrthym y gall pellteroedd teithio hir, anawsterau trafnidiaeth ac amrywiad o ran mynediad at wasanaethau ledled y sir effeithio ar gleifion a staff. Fe wnaethon nhw bwysleisio pwysigrwydd dylunio gwasanaethau’r dyfodol mewn ffordd sy’n cydnabod realiti bywyd gwledig. Roeddent yn pryderu am yr effaith ar staff nad oes ganddynt fynediad at drafnidiaeth pe bai rolau a gwasanaethau'n newid.
Dywedodd staff wrthym fod cyfleoedd i ddefnyddio eu sgiliau mewn ffyrdd gwell i ddiwallu anghenion cleifion, a hefyd y byddai angen i unrhyw newidiadau gael eu cefnogi gan gynllun clir ar gyfer datblygu, hyfforddi ac addysg staff i sicrhau'r sgiliau a'r rolau sydd eu hangen ar gyfer y dyfodol.
At ei gilydd, mae ein staff wedi tynnu sylw’n gyson at yr angen am newidiadau sy’n gwella cynaliadwyedd, yn cryfhau gwasanaethau lleol, yn cefnogi’r gweithlu, ac yn darparu gofal mwy cydgysylltiedig i bobl ledled Powys.
Rydyn ni'n gwybod y gall unrhyw drafodaeth am newid gwasanaethau iechyd fod yn bryderus. Fodd bynnag, un o'r pethau pwysicaf rydyn ni wedi'i ystyried yw a ddylai gwasanaethau aros fel y maen nhw. Ar ôl adolygu'r dystiolaeth yn ofalus, nid ydym yn credu y gall gwasanaethau aros fel y maent, gan na fyddai hyn yn diwallu anghenion pobl ym Mhowys yn y dyfodol.
Byddai gwneud dim yn golygu derbyn dyfodol lle mae'r galw am wasanaethau gofal iechyd yn parhau i dyfu tra bod y gallu i ddarparu'r gwasanaethau hynny'n mynd yn fwyfwy bregus. Mae gan Bowys boblogaeth sy'n heneiddio, lefelau cynyddol o fregusrwydd, galw cynyddol am gymorth iechyd meddwl a chymhlethdod cynyddol o ran anghenion.
Heb newid, mae'n debygol y bydd y bwlch rhwng yr hyn y gofynnir i wasanaethau lleol ei ddarparu a'r hyn y gallant ei gyflawni yn lledu. Datblygwyd y model presennol o amgylch patrymau gofal hanesyddol, yn hytrach nag anghenion pobl leol yn y dyfodol.
Mae yna heriau hefyd o ran recriwtio a chadw staff mewn rhai gwasanaethau. Mewn sir wledig fel Powys, mae rhai gwasanaethau'n dibynnu ar nifer fach o staff arbenigol, gan eu gwneud yn fwy agored i niwed os bydd swyddi gwag yn codi. Heb newidiadau i'r ffordd y mae gwasanaethau'n cael eu trefnu a'u darparu, gall cynnal gwasanaethau lleol diogel a dibynadwy ddod yn fwyfwy anodd mewn rhai ardaloedd.
Ar yr un pryd, mae cost darparu gofal iechyd yn parhau i godi. Ni fyddai gwario mwy o arian ar y model presennol o reidrwydd yn gwella gwasanaethau na chanlyniadau. Mae angen i ni sicrhau bod yr adnoddau sydd ar gael yn cael eu defnyddio yn y ffordd orau bosibl, gan ganolbwyntio ar atal, ymyrryd yn gynharach a helpu pobl aros yn annibynnol am hirach.
Yn bwysicaf oll, ni fyddai gwneud dim yn mynd i'r afael â'r heriau y mae pobl wedi sôn amdanynt, gan gynnwys anawsterau wrth gael mynediad at rai gwasanaethau, amrywiadau mewn gofal ledled Powys a'r angen am gefnogaeth gydgysylltiedig well yn agosach at adref. Heb newid, efallai y bydd angen i fwy o bobl deithio y tu allan i Bowys i gael triniaeth, a gallai rhai gwasanaethau lleol ddod yn anoddach i'w cynnal yn y dyfodol.
Mae Ein Hachos Dros Newid wedi'i seilio ar fewnwelediadau gan filoedd o gleifion, preswylwyr, staff a sefydliadau partner. Credwn, yn seiliedig ar y dystiolaeth sydd ar gael, nad yw "dim newid" yn opsiwn. Ond mae'n bwysig i ni glywed gennych os nad yw ffactorau pwysig wedi'u hystyried.
Gallwch ddarllen yr Achos dros Newid, a Phenodau Technegol manwl ar faterion fel Gwasanaethau Cymunedol ac Iechyd Meddwl, yn adran Dogfennau Ategol ein gwefan.
Mae'r broses ymgysylltu wedi dylanwadu'n uniongyrchol ar y cynigion a gyflwynwyd yn yr ymgynghoriad hwn.Mewn ymateb i'r hyn a ddywedodd pobl wrthym, mae'r cynigion yn rhoi pwyslais cryf ar:
Mae'r bennod nesaf yn esbonio sut mae'r adborth hwn wedi ein helpu ni ddatblygu gweledigaeth ar gyfer dyfodol gofal iechyd ym Mhowys, ac yn ddiweddarach yn y ddogfen hon gallwch ddarllen am ein cynigion manwl ar gyfer gwasanaethau iechyd corfforol oedolion cymunedol a chleifion mewnol, gofal brys a diagnosteg, a gwasanaethau iechyd meddwl oedolion cymunedol a chleifion mewnol.